Proces brzeski
Proces brzeski – polityczny proces sądowy przywódców Centrolewu, przeprowadzony w dniach 26 października 1931 - 13 stycznia 1932 r. przed Sądem Okręgowym w Warszawie.
Spis treści |
Narastająca sytuacja konfrontacji pomiędzy sanacją, a ugrupowaniami opozycyjnymi doprowadziła do aresztowania kilkunastu byłych posłów, którym po rozwiązaniu Sejmu w dniu 30 sierpnia 1930 r. wygasł immunitet poselski.
Akcję przeprowadzono na wyraźne polecenie Józefa Piłsudskiego, który osobiście wprowadził ostatnie poprawki na liście osób do zatrzymania. Zestawienie to, jak również pisemny rozkaz aresztowania sporządził i podpisał ówczesny minister spraw wewnętrznych gen. Felicjan Sławoj Składkowski.
Aresztowań dokonano nocą z 9/10 września 1930 r., w wielu przypadkach w sposób brutalny.
Pierwszy oficjalny komunikat Polskiej Agencji Telegraficznej jako powody aresztowania „szeregu posłów”, których nie wymienił z nazwiska, podał przestępstwa kryminalne takie jak: kradzieże, oszustwa i przywłaszczenia. Wśród zarzutów politycznych wymieniono m. in.: strzały do policji, nawoływanie do gwałtu i nieposłuszeństwa władzom, wystąpienia antypaństwowe. Sprawę od samego początku żywo komentowała prasa opozycyjna (m. in.: "Robotnik").
Aresztowanych osadzono w Brześciu nad Bugiem, w specjalnie przygotowanym więzieniu wojskowym w twierdzy brzeskiej, którego komendantem został płk Wacław Kostek-Biernacki. Wobec więźniów zastosowano ścisłe przepisy wojskowego regulaminu więziennego. Osadzonych traktowano brutalnie. Pozorowano egzekucje, bito i szykanowano. Nie pozwolono na żaden kontakt z obrońcami i członkami rodzin.
Sprawę aresztowanych przekazano do Sądu Okręgowego w Warszawie, w ręce prokuratora Czesława Michałowskiego. Prowadzeniem dochodzenia zajął się sędzia śledczy Jan Demant.
Sprawę poprowadził, pod przewodnictwem Klemensa Hermanowskiego, zespół sędziowski w składzie: Jan Rykaczewski i Stanisław Leszczyński. Józef Łaszkiewicz pełnił funkcję sędziego zapasowego na wypadek nagłej konieczności uzupełnienia składu sędziowskiego. Oskarżycielami zostali prokuratorzy Witold Grabowski i Robert Rauze.
Prokurator zarzucał oskarżonym, że w okresie od 1928 r. do 9 września 1930 r. "po wzajemnem porozumiewaniu się i działając świadomie, wspólnie przygotowywali zamach, którego celem było usunięcie przemocą członków sprawującego w Polsce władzę rządu i zastąpieniu ich przez inne osoby, wszakże bez zmiany zasadniczego ustroju państwowego". Zamierzonego zamachu jednak nie dokonali z powodu udaremnienia ich akcji przez władzę.
Przestępstwa te, przewidziane były w art. 51, 101 cz. I w związku z art. 100 cz. III Kodeksu Karnego (tzw. kodeks Tagancewa) i na zasadzie art. 18 i 24 Kodeksu Postępowania Karnego.
| L.p. | Oskarżony | Partia | Obrońcy | Wyrok |
|---|---|---|---|---|
| 1. | Herman Lieberman | PPS | Eugeniusz Śmiarowski, Ludwik Honigwill, Leopold Potok | 2,5 roku |
| 2. | Norbert Barlicki | PPS | Leon Berenson, Zygmunt Nagórski | 2,5 roku |
| 3. | Stanisław Dubois | PPS | Stanisław Benkiel, Kazimierz Sterling | 3 lata |
| 4. | Mieczysław Mastek | PPS | Mieczysław Rudziński, Wacław Barcikowski | 3 lata |
| 5. | Adam Pragier | PPS | Leon Berenson, Jan Nowodworski | 3 lata |
| 6. | Adam Ciołkosz | PPS | Jan Dąbrowski, Antoni Landau | 3 lata |
| 7. | Wincenty Witos | PSL "Piast" | Stanisław Szurlej | 1,5 roku |
| 8. | Władysław Kiernik | PSL "Piast" | Stefan Urbanowicz | 2,5 roku |
| 9. | Kazimierz Bagiński | PSL "Wyzwolenie" | Eugeniusz Śmiarowski, Zygmunt Graliński | 2 lata |
| 10. | Józef Putek | PSL "Wyzwolenie" | Wacław Szumański, Mieczysław Jarosz (od 02.11.1931), Zygmunt Graliński | 3 lata |
| 11. | Adolf Sawicki | SCh | Kazimierz Ujazdowski, Tomasz Czernicki | uniewinniony |
Dodatkowo, wobec Wincentego Witosa i Kazimierza Bagińskiego zarządzono kary grzywny w wysokości 80 zł, zaś wobec pozostałych skazanych w wysokości 160 zł. Wszystkich obciążono kosztami sądowymi. Na poczet kary pozbawienia wolności, zaliczono oskarżonym okres aresztu od 11 września 1930 r.
Sędzia S. Leszczyński złożył od sentencji wyroku votum separatum, opowiadając się za uniewinnieniem wszystkich oskarżonych.
W dniach 7-11 lutego 1933 r. odbyła się rozprawa apelacyjna, która zakończyła się zatwierdzeniem wyroku pierwszej instancji. 9 maja 1933 r. Sąd Najwyższy skasował ten wyrok i skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia. W dniach 11-20 lipca 1933 r. odbyła się druga rozprawa przed Sądem Apelacyjnym, który uznał pierwszy wyrok za uzasadniony. Wyrok ostatecznie zatwierdził Sąd Najwyższy, który w dniach 2-5 października 1933 r. ponownie rozpatrywał apelację obrońców.
[edytuj] Po procesie
Norbert Barlicki, Adam Ciołkosz, Stanisław Dubois, Mieczysław Mastek i Józef Putek podporządkowali się orzeczeniu sądu i zgłosili się do odbycia kary. Pozostali – Wincenty Witos, Adam Pragier, Władysław Kiernik, Kazimierz Bagiński i Herman Lieberman udali się na emigrację.[1].
Skazani odbywający karę zostali przedterminowo uwolnieni. Adam Pragier powrócił do Polski i poddał się zasądzonej karze, którą odbył w latach 1935-1936. Wincenty Witos, Kazimierz Bagiński i Władysław Kiernik powrócili z Czechosłowacji do Polski po 15 marca 1939 - utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw przez III Rzeszę i zajęciu przez Wehrmacht Pragi. Na mocy dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Władysława Raczkiewicza z dnia 31 października 1939 r. wszystkich skazanych w procesach brzeskich objęła amnestia.
Przypisy
- ↑ Czterej pierwsi do Czechosłowacji, ostatni do Francji.
- "Gazeta Polska"
- "Hasło Łódzkie"
- "Robotnik"
- "Rozwój"
- M. Leczyk, Sprawa Brzeska. Dokumenty i materiały, Warszawa 1987
