Front wschodni (II wojna światowa)
 |
Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, jakie informacje budzą wątpliwości. |
| Front wschodni II wojna światowa |
|
 Radzieccy żołnierze pod Moskwą |
|
| Data | 22 czerwca 1941 - 8 maja 1945 |
| Miejsce | Europa Wschodnia, Morze Czarne |
| Wynik | Zwycięstwo ZSRR, kapitulacja III Rzeszy |
| Przyczyna | Atak III Rzeszy i jej sojuszników na ZSRR |
| Terytorium | ZSRR, Polska, Bałkany, wschodnie Niemcy |
.svg){kind=small}
Front wschodni – w czasie II wojny światowej teren walk pomiędzy III Rzeszą i jej sojusznikami a ZSRR. Walki na froncie wschodnim trwały od 22 czerwca 1941 do 8 maja 1945. Swym zasięgiem obejmowały znaczny obszar europejskiej części Rosji, całą Polskę, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię, Rumunię, Węgry, Słowację, Jugosławię aż do wschodniej części Niemiec i Austrii. Był to najkrwawszy i największy z frontów wojennych w historii.
W historiografii radzieckiej i rosyjskiej walki na froncie wschodnim nazywa się Wielką Wojną Ojczyźnianą. W czasie wojny naziści używali propagandowych sloganów: Wojna z komunizmem, Krucjata przeciw bolszewizmowi itp. Współcześni historycy uznają nazwę Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, używając też nazw wojny niemiecko-radzieckiej lub wojny Osi z ZSRR. Błędna jest jednak nazwa wojna niemiecko-rosyjska, gdyż ZSRR składał się z wielu republik, nie tylko Rosji.
Po stronie Niemiec hitlerowskich opowiedziały się: Rumunia, Włochy, Słowacja, Węgry, Finlandia oraz nieuznawane przez aliantów Niezależne Państwo Chorwackie. Stosunki z ZSRR zerwał francuski kolaboracyjny rząd Vichy i rząd Danii. Poza tym, ze względu na ideologię, do walk w szeregach Waffen-SS zgłaszało się wielu ochotników z całej Europy. Niemcy organizowali także kolaboracyjne jednostki walczące u ich boku złożone z przedstawicieli narodów zamieszkujących Związek Radziecki, sprzeciwiających się władzy komunistycznej.
Wszystkim państwom, które zaatakowały ZSRR, alianci wkrótce wypowiedzieli wojnę.
ZSRR odcięty geograficznie od państw dotychczas walczących przeciw Osi, nie miał żadnego "alianckiego" sąsiada. Mógł jedynie liczyć na dostawy broni od Wielkiej Brytanii (później także USA). Mimo to, sformowano dywizje złożone z obcokrajowców. Byli to głównie Polacy i Czesi. W 1943 utworzono Polskie Siły Zbrojne w ZSRR. Od 1944 w skład Armii Czerwonej wchodziły 1. i 2 Armia WP. Jednostek ochotniczych nie było wiele, jedną z nich był francuski dywizjon lotniczy "Normandia". Symbolicznie można uznać udział w walkach na froncie wschodnim lotników aliantów zachodnich latających wg operacji Frantic lub dokonujących pojedynczych nalotów na lotniska Niemców usytuowane w południowej Polsce oraz na Bałkanach i marynarzy biorących udział w konwojach dostarczających alianckie dostawy broni i sprzętu dla ZSRR.
Zaangażowanych na nim było najwięcej sił biorących udział w drugiej wojnie światowej (np. w czerwcu 1941 5,5 mln żołnierzy państw osi, latem 1943 71% armii niemieckiej, a wiosną 1945 około 7,5 mln żołnierzy radzieckich i ich sojuszników) i to na nim miały miejsce jedne z najważniejszych rozstrzygnięć tej wojny (bitwa pod Moskwą, bitwa pod Stalingradem, bitwa na łuku kurskim). To w walkach na wschodzie Niemcy ponieśli największe straty. Według ocen radzieckich, rozbito tam 506,5 niemieckich dywizji oraz 100 dywizji niemieckich sojuszników (na pozostałych frontach Oś straciła 176 dywizji), zniszczono 77 000 samolotów niemieckich (łącznie około 100 000), Niemcy stracili tam 10 mln żołnierzy zabitych, rannych zaginionych i wziętych do niewoli (ogółem 13,6 mln), a ich sojusznicy ponad 2,1 mln zabitych i rannych. Straty Armii Czerwonej nie są dokładnie znane, ale z pewnością należy je liczyć w milionach (ZSRR podawał, że stracił 20 mln zabitych podczas wojny - żołnierzy i cywilów - choć liczby te obejmują także straty narodów, które znalazły się w granicach ZSRR w wyniku działań wojennych, a więc m.in. Białorusinów, Estończyków, Litwinów, Łotyszy, Ukraińców itp).
W miarę rozwoju sytuacji na froncie i opanowywaniu ich krajów przez Armię Czerwoną dotychczasowi sojusznicy Rzeszy zmieniali obóz jak Rumunia czy Węgry.
Front wschodni charakteryzował się zdecydowanie większym okrucieństwem niż fronty na zachodzie i południu Europy - mordowanie jeńców i ludności cywilnej było dość częste a czynów tych dopuszczały się obie strony.
Równie jak walki zbrojne, żołnierzom dała się we znaki sroga, rosyjska zima. Uniemożliwiała ona często przeprowadzenie przez Niemców kolejnych ofensyw. Radzieccy żołnierze byli lepiej przygotowani do walk w takich warunkach (zobacz: walonki). Reputacja tego rejonu działań w armii niemieckiej była tak zła, że jedną z chętniej stosowanych kar było wysłanie właśnie na front wschodni.
.jpg)
[edytuj] Geneza
23 sierpnia 1939 III Rzesza i ZSRR podpisały w Moskwie pakt o nieagresji nazwany od nazwisk ministrów spraw zagranicznych tych państw paktem Ribbentrop-Mołotow. Podpisanie paktu zaskoczyło świat, nie sądzono bowiem, że dwa państwa o zwalczających się ustrojach mogą ze sobą współpracować. W rzeczywistości dokument ten ustalał podział Europy Wschodniej pomiędzy Niemcami a ZSRR. 1 września 1939 atakiem niemieckich wojsk na Polskę rozpoczęła się II wojna światowa. 17 września Armia Czerwona dokonała inwazji na wschodnie tereny RP. Podział terytorium RP doprowadził do powstania granicy pomiędzy dwoma agresorami, dotychczas ze sobą nie graniczących.
W listopadzie 1939, wobec odrzucenia przez Finlandię radzieckich żądań dotyczących Przesmyku Karelskiego Armia Czerwona dokonała ataku na ten kraj. Pomimo ogromnej przewagi w ludziach i sprzęcie Armia Czerwona przełamała silny opór Finów dopiero po kilku miesiącach. Wojna zimowa okazała sie kompromitacją ZSRR, a odebranie jej części ziem stało się wraz z brakiem pomocy ze strony aliantów powodem zbliżenia Finlandii z III Rzeszą. W wyniku tego 4 dni po ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR Finlandia dołączyła do wojny, za oficjalny powód uznając możliwość odebrania zabranych przez Sowietów terytoriów.
W czerwcu 1940 na rozkaz Stalina opanowano Litwę oraz Łotwę i Estonię, a później przeprowadzono tam sfałszowane wybory i dołączono te kraje do ZSRR jako kolejne republiki radzieckie.
W sierpniu 1940 do granic ZSRR przyłączono rumuńskie Besarabię i Bukowinę. Mimo próśb rumuńskiego rządu, Hitler nie sprzeciwił się temu posunięciu Sowietów.
- Sprawa Bałkanów i negocjacje dotyczące przystąpienia ZSRR do Paktu Trzech
Rosnące wpływy Niemiec na Bałkanach i poparcie dla faszyzmu w tym rejonie niepokoiły Sowietów, którzy prowadzili politykę prorosyjską, która zakładała dominację w tym regionie. Niemcy chcieli jednak pozyskać do współpracy ZSRR, tak aby dołączył on do Paktu Trzech i być może przyłączył się do wojny przeciw aliantom. W listopadzie 1940 do Berlina udała się radziecka delegacja na czele z Wiaczesławem Mołotowem. Żądania Sowietów wywołały jednak niezadowolenie niemieckich dyplomatów i rządzących - ZSRR żądał: całej Polski, Finlandii, Rumunii, Bułgarii oraz opanowanie i kontrolę nad handlem morskim w rejonach Dardaneli i Bosforu. Hitler na te żądania się nie zgodził i Mołotow odleciał z niczym. Ochłodzenie stosunków nastąpiło gwałtownie, gdy Niemcy razem z Włochami i Węgrami najechały, związaną sojuszem z ZSRR, Jugosławię.
- Ostatni miesiąc przed atakiem
Dzięki polskiemu podziemiu wywiad brytyjski zdobył informacje o grupowaniu się niemieckich wojsk na wschodzie. Informacje te przekazano wprost do Stalina, ten jednak wierzył zapewnieniom Hitlera, że są to jednostki, które "przeniesiono ze względu na ochronę przed możliwymi brytyjskimi bombardowaniami". ZSRR nadal wysyłał do Rzeszy ogromne ilości surowców i zboża. Mimo to na granicy radziecko-niemieckiej wyraźnie ochłodziły się relacje pomiędzy żołnierzami radzieckimi a niemieckimi. Było to skutkiem także tego, że żołnierzom i większości oficerom zabroniono kontaktowania się z żołnierzami "po drugiej stronie". Tymczasem Niemcy pozyskiwali sojuszników do agresji skierowanej przeciwko Związkowi Radzieckiemu.
[edytuj] 1941
Zobacz więcej w osobnym artykule: Operacja Barbarossa.22 czerwca 1941 o godzinie 03:15, na hasło "Dortmund", ponad 3 miliony niemieckich żołnierzy wspomaganych przez artylerię i lotnictwo oraz sprzymierzone oddziały rumuńskie rozpoczęło wykonywanie planu Barbarossa. Zaskoczenie po stronie ZSRR było ogromne. Stalin na wieść o ataku początkowo nie wierzył, ze Hitler złamał obowiązujący między tymi państwami pakt o nieagresji. Na kilka godzin zamknął się w swoim gabinecie na Kremlu. Pierwszą odezwę do obrony nadał więc, w oświadczeniu radiowym, Mołotow. Tego samego dnia wojnę Związkowi Radzieckiemu wypowiedziały Włochy.
23 czerwca wojnę ZSRR wypowiedziała Słowacja, 25 czerwca Finlandia, a po zbombardowaniu Koszyc przez radzieckie lotnictwo również Węgry.
"Barbarossa" miał opierać się na blitzkriegu - taktyce sprawdzonej w kampaniach w Polsce i na Zachodzie Europy. Opanowanie tych terenów, które pozwoliłyby na kapitulację Związku Radzieckiego, niemieckie dowództwo planowało na 8-10 tygodni.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bitwa pod Moskwą.Bitwa pod Moskwą trwała od 2 października 1941 do 7 stycznia 1942. Celem Niemców było otoczenie i opanowanie Moskwy przed nastaniem zimy. Mimo przewagi w sprzęcie Niemcom nie udało się tego celu osiągnąć. Operacji zdobycia Moskwy nadano kryptonim Tajfun. W październiku ruszyła niemiecka ofensywa. Dzięki informacjom Richarda Sorge o planach Japonii Armia Czerwona przerzuciła znaczne siły do obrony Moskwy. 5 grudnia przystąpiła do kontrofensywy. Radzieccy żołnierze atakowali przy wsparciu czołgów T-34 oraz wyrzutni rakietowych katiusza. Sowieci byli znakomicie przygotowani do walki w warunkach zimowych (co zapewne było wynikiem kompromitacji w Finlandii): każdy żołnierz posiadał strój maskujący i odpowiednią odzież. Niemcy znaleźli się w krytycznej sytuacji. Nie wszyscy żołnierze posiadali jeszcze odpowiednie stroje, przez co wielu ich, po prostu, zamarzało. Poza tym warunki pogodowe uniemożliwiały często wsparcie lotnictwa, a silniki pojazdów zamarzały. Mimo próśb niemieckich generałów, pojawiających się już w listopadzie, Hitler kazał trwać na pozycjach. Jednak pod naporem Sowietów wojska niemieckie cofnęły się w styczniu 1942 od 100 do 250 kilometrów. Była to pierwsza poważna klęska Niemców na froncie wschodnim. Intensywnie wykorzystała to propaganda radziecka, dzięki czemu znacznie poprawiło się morale społeczeństwa i armii. Jak dowodzą dokumenty ujawnione niedawno przez rosyjskich historyków w lutym 1942 SS-Obergruppenführer Karl Wolff przez siedem dni spotykał się w Mceńsku z wysłannikiem Józefa Stalina, zastępcą Berii Wsiewołodem Mierkułowem. Stalin proponował zawieszenie broni na froncie wschodnim, zawarcie wojskowego przymierza niemiecko-radzieckiego i eksterminację Żydów w Związku Radzieckim. Strony nie doszły jednak do porozumienia. [1]
[edytuj] Bitwy graniczne 1941
- Walki o Lipawę (22 - 27 czewaca 1941)
- Bitwa o Alytus (22-23 czerwca 1941)
- Obrona twierdzy brzeskiej
- Bitwa białostocko-mińska (27-30 czerwca 1941)
- Obrona morskiej bazy Chanko (22 czerwca - 2 grudnia 1941)
- Bitwa pod Dubnem, Łuckiem i Równem (22-29 czerwca 1941)
- Bitwa witebska (6-10 lipca 1941)
- Obronna operacja kijowska (7 lipca — 26 września 1941)
- Bitwa pod Humaniem (koniec lipca - 8 sierpnia 1941)
- Obronna operacja moskiewska (30 sierpnia - 5 grudnia 1941)
- Bitwa o Smoleńsk (10 lipca — 10 września 1941)
- Operacja jelnińska (30 sierpnia — 8 września 1941)
- Obrona Tallina (5-28 sierpnia 1941)
- Obrona Odessy (5 sierpnia — 16 października 1941)
- Obrona wysp Moonzundzkich (6 września — 22 października 1941)
- Operacja donbasska (29 września — 4 listopada 1941)
- Obrona Krymu (8 października — 16 listopada 1941)
- Operacji siniawińska (10-26 września i 20-28 października 1941)
- Tichwińska operacja obronna (16 października — 18 listopada 1941)
- Operacja orłowsko-briańska (30 września — 23 października 1941)
- Operacja wiaźiemska (2-13 października 1941]]
- Kalinińska operacja obronna (10 października — 4 grudnia 1941)
- Operacja możajsko-małojarosławiecka (10-30 października 1941)
- Tulska operacja obronna (24 października — 5 grudnia 1941)
- Klinsko-sołniecznogorska operacja obronna (15 listopada — 5 grudnia 1941)
- Operacja moskiewska (5-7 grudnia 1941)
- Rostowska operacja obronna (5—16 listopada 1941)
- Rostowska operacja ofensywna (17 listopada — 2 grudnia 1941)
- Tichwińska operacja ofensywna (10 listopada — 30 grudnia 1941)
- Operacja kerczeńsko-teodozjańska (25 grudnia 1941 — 2 stycznia 1942)
- Operacja naro-fominska (1-5 grudnia 1941)
- Operacja kalinińska (5 grudnia 1941 — 7 stycznia 1942)
- Klinsko-sołniecznogorska operacja ofensywna (6-25 grudnia 1941)
- Tulska operacja ofensywna (6-16 grudnia 1941)
- Operacja jelecka (6-16 grudnia 1941)
- Operacja kałużska (17 grudnia 1941 — 5 stycznia 1942)
- Operacja lubiańska (7 stycznia — 30 kwietnia 1942)
- Operacja rżewsko-wiaziemska (8 stycznia — 20 kwietnia 1942)
- Operacja syczjowsko-wiaziemska (8 stycznia — 20 kwietnia 1942)
- Wiaziemska operacja spadochronowa (18 stycznia — 28 lutego 1942)
- Operacja diemiańska (7 stycznia — 20 maja 1942)
- Operacja toropiecko-chołmska (9 stycznia - 6 lutego 1942)
- Operacja barwienkowsko-łozowska (18-31 stycznia 1942)
[edytuj] 1942
Po nieudanej operacji Tajfun, Niemcy przystąpili do nowej ofensywy - ich głównym celem były roponośne pola Kaukazu. Jednak, aby uzyskać panowanie w tym rejonie, trzeba było opanować Stalingrad – miasto leżące nad Wołgą. Gdyby wojskom niemieckim udało się opanować miasto i jego okolice, cały opór na południowym wschodzie załamałby się, gdyż przez Wołgę utrzymywano handel i komunikację pomiędzy północą a południem Związku Radzieckiego. Wkrótce miała się rozpocząć najkrwawsza bitwa w czasie II wojny światowej.
Połączone siły niemiecko-węgierskie pokonały wojska radzieckie.
Potyczki rozpoczynają się już w sierpniu, ale eskalacja walk nastąpiła w listopadzie. Walki w Stalingradzie przeszły do historii jako największa i najkrwawsza bitwa II wojny światowej.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bitwa stalingradzka.- Operacja siniawinska (19 sierpnia — 10 października 1942)
- Bitwa o Charków (12-29 maja 1942)
- Operacja woroneżsko-woroszyłowgradska (28 czerwca — 24 lipca 1942)
- Donbaska operacja obronna obronna 7 - 24 lipca 1942)
- Operacja rżewsko-syczjowska (30 lipca — 23 sierpnia 1942)
- Operacja armawiro-majkopska (sierpień 1942)
- Operacja noworosyjska (19 sierpnia — 26 września 1942)
- Operacja mozdoko-małgobiekska (wrzesień 1942)
- Operacja tuapsińska (25 września — 20 grudnia 1942)
- Operacja nalczyksko-ordżonikidzewska (25 października — 12 listopada 1942)
[edytuj] 1943
Początek roku 1943 na froncie wschodnim upłynął pod znakiem przewagi radzieckiej i próbom Sowietów rozbicia sił Państw Osi na północy, w rejonie Leningradu, i południu, w rejonie Stalingradu i Kaukazu.
18 stycznia 1943 siłom radzieckim udało się odbić z rąk Niemców Szliselburg, położony u wyjścia rzeki Newy z jeziora Ładoga. Tym samym Armii Czerwonej udało się utworzyć połączenie lądowe (szerokości 8-11 km) z obleganym od 8 września 1941 r. Leningradem. Ofensywa ta była prowadzona z dwóch kierunków: od zachodniego brzegu Newy i ze wschodu z rejonu południowego krańca jeziora Ładoga. Zacięte walki o panowanie nad Szliselburgiem trwały tydzień. Mimo tego ważnego sukcesu Leningrad został całkowicie odblokowany dopiero rok później.
2 lutego 1943 w kotle Stalingradzkim skapitulowały resztki niemieckiej 6 Armii. W ostatnich dniach stycznia kocioł, w wyniku ciągłych ataków Rosjan, został podzielony na dwie części: północną i południową. Walki o Stalingrad trwały 6 miesięcy (od 19 sierpnia 1942 r.). W wyniku tych walk zginęło 146 tys. Niemców i ich sojuszników, a 108 tys. trafiło do niewoli. Liczba zabitych i zaginionych Rosjan nie jest znana. Bitwa stalingradzka uważana jest za punkt zwrotny w walkach na froncie wschodnim.
22 lutego między Dnieprem a Dońcem niemiecka Grupa Armii "Południe" pod dowództwem Feldmarszałka Ericha von Mansteina siłami 1 i 4 Armii pancernej i grupy "Kempf" przeszła do kontrataku. Była to pierwsza próba zatrzymania Rosjan po klęsce pod Stalingradem. Ofensywa ta zakończyła się sukcesem, dzięki czemu udało się zatrzymać Rosjan i oddalić groźbę okrążenia Grupy Armii "Południe". Walki toczyły się przede wszystkim na południe od Charkowa i w rejonie miast Donieck i Makiejewka.
6 marca, 4. Armia Pancerna i grupa "Kempf" przystąpiły do ataku na Charków, który Armia Czerwona zdobyła 16 lutego. W wyniku ofensywy 14 marca po rozbiciu części radzieckiej 3. Armii Pancernej został zdobyty Charków, a tydzień później Biełgorod. Jednakże w wyniku wiosennych roztopów spadło tempo niemieckiego natarcia i ostatecznie załamało się.
W wyniku walk w lutym i marcu 1943 Niemcom udało się ustabilizować front po jego rozerwaniu na przełomie stycznia i lutego. Po tych walkach cały front wschodni ustabilizował się i żadna ze stron nie podejmowała aż do lata większych działań.
5 lipca 1943 Niemcy rozpoczęli operację "Zitadelle", której celem było zlikwidowanie tzw. "Łuku Kurskiego". Jest to wybrzuszenie w niemieckim froncie, w którym zostają zgromadzone radzieckie fronty: Centralny i Woroneski. Niemcy widzą szansę jaką daje im uderzenie z północy i południa, oskrzydlenie a następnie zniszczenie obu radzieckich frontów. Do przeprowadzenia tej operacji zostały wyznaczone Grupy Armii "Środek" i "Południe". 5 lipca po obu stronach frontu do walki weszło około 6000 czołgów i 4500 samolotów. Strona niemiecka wystawiła 900 tys. żołnierzy, a sowiecka 1,3 mln. W wyniku dobrego działania agentury radzieckiej, przeciekom ze strony niemieckiej i informacjom ze strony zachodnich aliantów dowództwo radzieckie dowiedziało się zawczasu o ataku i przygotowało w rejonie Kurska spore umocnienia. Ponadto na parę godzin przed atakiem pozycje niemieckie zostały ostrzelane przez radziecką artylerię. Już w parę godzin po rozpoczęciu natarcia zarysowało się widmo klęski. Zdobycze były minimalne: w północnym sektorze 10 km, w południowym 18 km.
12 lipca doszło do największej bitwy pancernej w dziejach, bitwy pod Prochorowką, która była częścią bitwy pod Kurskiem. Było to starcie pomiędzy 5. Armią pancerną Gwardii i 11. korpusem pancernym SS. W bitwie brało udział jednocześnie 1200 czołgów. Po całodniowych walkach strona radziecka została całkowicie rozbita.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bitwa na Łuku Kurskim.Pomimo zwycięstwa pod Prochorowką 14 lipca Hitler świadomy fiaska operacji "Zitadelle" rozkazał ją przerwać. W wyniku tej bitwy strona niemiecka została całkowicie pozbawiona możliwości ofensywnych i musiała się wycofać z Charkowa (23 sierpień), pomimo tego, że strona sowiecka poniosła większe straty w bitwie pod Kurskiem.
Po bitwie kurskiej Armia Czerwona ostatecznie przejęła inicjatywę i rozpoczęła kontrnatarcie. Operacja ta nosiła nazwę "Rumiancew" i jej celem było dotarcie Armii Czerwonej do Dniepru. Początkowo Niemcom udawało się odeprzeć Rosjan i w dniach 17-20 sierpnia przeprowadzili kontratak, zadając Rosjanom duże straty.
23 sierpnia sytuacja została opanowana i wojska radzieckie mogły dalej nacierać.
8 września był już gotowy plan sforsowania Dniepru, polegający na uchwyceniu przyczółka w rejonie Czerkas. Desant ten został przeprowadzony 24 września, jednak nie udał się.
25 października 1 Front Ukraiński rozpoczął ofensywę siłami 38 Armii, 60 Armii i 3 Armii Pancernej Gwardii. Celem tego ataku było zdobycie Kijowa, który został zdobyty 5 listopada.
Po utracie miasta sytuacja wojsk niemieckich była coraz trudniejsza, jednak przy pomocy fanatycznych i bez reszty oddanych Hitlerowi dywizji Waffen SS udało się wykonać kontruderzenie. Działania prowadzone przez XLVIII Korpus Pancerny SS między 13 a 21 listopada doprowadziły do zniszczenia sporych sił Sowietów. Jednak ze względu na braki paliwa natarcie przerwano.
W wyniku kontrofensywy radzieckiej jesienią 1943 front został przesunięty znacznie na zachód, a Niemcy stracili jakąkolwiek możliwość ataku.
Ofensywa radziecka ruszyła ponownie z początkiem grudnia. Drugi Front Ukraiński dowodzony przez Koniewa wykonał manewr oskrzydlający z rejonu Czerkas. W wigilię 1943 gen. Watutin rozpoczął ofensywę z rejonu Kijowa, nacierając na Winnicę. Do końca roku udało się przełamać słabą linię niemiecką.
W wyniku walk w roku 1943 inicjatywa strategiczna całkowicie przeszła w ręce Armii Czerwonej, a front przesunął się kilkaset kilometrów na zachód.
- Operacja wielkołukowska (24 listopada 1942 — 20 stycznia 1943)
- Operacja kotielnikowska (12-30 grudnia 1942)
- Operacja sriedniedonska (16-30 grudnia 1942)
- Operacja "Iskra" — wyłom blokady Leningradu (12 - 30 stycznia 1943)
- Operacja ostrogożsko-rossoszanska (13-27 stycznia 1943)
- Operacja woronieżsko-kastornienska (24 stycznia — 2 lutego 1943)
- Operacja woroszyłowgradska (29 stycznia — 18 lutego 1943)
- Charkowska operacja ofensywna (2 lutego — 3 marca 1943)
- Operacja diemiańska (15-28 lutego 1943)
- Operacja rżewsko-wiaziemska (2-31 marca 1943)
- Charkowska operacja obronna (4-25 marca 1943)
- Operacja północnokaukaska (1 stycznia — 4 lutego 1943)
- Operacja rostowska (1 stycznia — 18 lutego 1943)
- Operacja krasnodarska (9 lutego — 16 marca 1943)
- Operacja mginska (22 lipca — 22 sierpnia 1943)
- Bitwa na Łuku Kurskim (5 lipca — 23 sierpnia 1943)
- Bitwa pod Prochorowką (12 lipca 1943)
- Operacja orłowska (12 lipca — 18 sierpnia 1943)
- Operacja biełgorodsko-charkowska (3-23 sierpnia 1943)
- Operacja izjum-barwienkowska (17 - 27 lipca 1943)
- Operacja miusska (17 lipca — 2 sierpnia 1943)
- Operacja smoleńska (7 sierpnia — 2 października 1943)
- Operacja spas-diemiańska (7-20 sierpnia 1943)
- Operacja jelninsko-dorogobużska (28 sierpnia — 6 września 1943)
- Operacja duchowszczynsko-diemidowska (14 września — 2 października 1943)
- Operacja smoleńsko-rosławlska (15 września — 2 października 1943)
- Donbasska operacja ofensywna (13 sierpnia — 22 września 1943)
- Operacja czernigowo-pripiatska (26 sierpnia — 30 września 1943)
- Dnieprowska operacja spadochronowa (wrzesień 1943)
- Operacja mielitopolska (26 września — 5 listopada 1943)
- Operacja zaporożska (10-14 października 1943)
- Kijowska operacja ofensywna (3-13 listopada 1943)
- Kijowska operacja obronna (13 listopada — 23 grudnia 1943)
- Operacja briańska (1 września — 3 października 1943)
- Operacja niewielska (6-10 października 1943)
- Powietrzne bitwy na Kubaniu (17 kwietnia — 7 czerwca 1943)
- Operacja noworossijsko-tamanska (9 września — 9 października 1943)
- Bitwa pod Lenino (12 -13 października 1943)
- Operacja noworossijska (9-16 września 1943)
- Kierczensko-eltgienska operacja desantowa (31 października — 11 grudnia 1943)
- Operacja gomielsko-rieczycka (10-30 listopada 1943)
- Operacja gorodokska (13-31 grudnia 1943)
[edytuj] Powstanie w getcie warszawskim
[edytuj] Powstanie w getcie będzińskim
[edytuj] Powstanie w getcie białostockim
[edytuj] Powstanie w getcie częstochowskim
[edytuj] 1944
Führer w Berlinie 8 marca 1944 roku sformułował treść rozkazu nr 11, który zawierał główne instrukcje, co do nowego sposobu walki z Bolszewikami. Wytyczne odnosiły się do tzw. rejonów umocnionych (Fester Platz) na wschodzie III Rzeszy, które miały skutecznie zatrzymać lub chociaż na jakiś czas opóźnić marsz Armii Czerwonej do serca Niemiec. Najistotniejsze kwestie brzmiały:
(...) 1. Umocnione obszary mają wypełniać te same zadania, co dawne twierdze. Mają przeszkodzić, by wróg wziął w posiadanie owe rozstrzygające operacyjne rejony. Mają pozwolić się osaczyć i przez to związać możliwie duże siły wroga. Mają przez to stworzyć przesłanki do sukcesów natarć (...) 2.Komendant umocnionego obszaru odpowiada honorem żołnierskim za wypełnienie swych zadań aż do ostatka. Tylko głównodowodzący grupy armii osobiście może za moją zgodą zwolnić komendanta rejonu umocnionego z jego zadań i zarządzić inne zadania rejonu umocnionego (twierdzy). Komendant rejonu umocnionego obszaru podlega głównodowodzącemu grupy armii (...) Komendantowi rejonu umocnionego podlegają poza załogą zabezpieczającą i ogólną wszystkie osoby znajdujące się lub zbierające się w umocnionym obszarze, obojętnie czy żołnierze, czy cywile i bez względu na ich stopień i stanowisko. Komendant obszaru umocnionego ma uprawnienia wojskowe oraz kompetencje dyscyplinarno – karne dowodzącego generała. Dla wypełnienia jego zadań są mu oddane lotne sądy wojskowe i sądy stanu (...).
na Śląsku ale na pozostałych wschodnich rubieżach Niemiec Pomorzu i Prusach Ogłoszenie miasta twierdzą, oznaczało automatycznie podporządkowanie temu rozkazowi. Na Śląsku los ten dotknął: Racibórz (Ratibor), Opole (Oppeln), Wrocław (Breslau), Głogów ( Festung Glogau), Kostrzyn (Küstrin). Natomiast Nysa (Neiße), Brzeg (Brieg), Ścinawa (Steinau) zostały zamienione w tzw. miasta – punkty oporu. Nie tylko Wschownich tworzono nowe Festungen: Warszawa,Gdańsk (Danzig), Frankfurt nad Odrą (Frankfurt am Oder), Kołobrzeg (Kolberg), Królewiec (Königsberg);, Grudziądz (Graudenz), Poznań (Posen) Toruń (Thorn). O każde z tych miast,zapchanych uchodźcami, trwały zacięte walki, które doprowadziły do totalnego ich zniszczenia oraz do ogromnej liczby zabitych i rannych.
- Operacja żytomiersko-berdyczewska (24 grudnia 1943 — 14 stycznia 1944)
- Operacja leningradzko-nowogródzka (14 stycznia — 1 marca 1944)
- Operacja krasnosjelsko-ropszysńka (14-30 stycznia 1944)
- Operacja nowogródzko-łużska (14 stycznia — 15 lutego 1944)
- Walki na jeziorze Ilmień (10 stycznia — 10 marca 1943)
- Operacja pskowsko-ostrowska (czerwiec 1944)
- Operacja lwowsko-sandomierska (13 lipca — 29 sierpnia 1944)
- Operacja jassko-kiszeniowska (20—29 sierpnia 1944)
- Operacja rogaczjowsko-żłobinska
- Operacja krymska (8 kwietnia — 12 maja 1944)
- Operacja kirowogradzka (5—16 stycznia 1944)
- Operacja korsuńsko-szewczenkowska (24 stycznia — 17 lutego 1944)
- Operacja rowno-łuckajska (27 stycznia — 11 lutego 1944)
- Operacja nikopolsko-kriworożska (30 stycznia — 29 lutego 1944)
- Operacja proskurowsko-czernowicka (4 marca — 17 kwietnia 1944)
- Operacja humansko-botoszańska (5 marca — 17 kwietnia 1944)
- Operacja bierieznjegowato-snigiriowska (6—18 marca 1944)
- Operacja odesska (26 marca — 14 kwietnia 1944)
- Operacja belgradzka (28 września — 20 października 1944)
- Operacja debreczyńska (6—28 października 1944)
[edytuj] Karelia
- Operacja wyborgsko-pietrozawodska (10 lipca — 9 sierpnia 1944)
- Operacja wyborgska (10—20 czerwca 1944)
- Operacja świrsko-pietrozawodska (21 lipca — 9 sierpnia 1944)
- Tułowska operacja desantowa (23—27 lipca 1944)
- Operacja pietsamo-kirkienieska (7—29 października 1944)
[edytuj] Wyzwolenie Białorusi - Operacja Bagration
Zobacz więcej w osobnym artykule: Operacja Bagration.- Operacja białoruska (23 czerwca — 29 sierpnia 1944)
- Operacja poleska (15 marca — 5 kwietnia 1944)
- Operacja witiebsko-orszańska (23-28 czerwca 1944])