Elżbieta Drużbacka

Elżbieta Drużbacka z domu Kowalska (ur. 1698, zm. 14 marca 1765 w Tarnowie) – poetka późnego baroku, zwana przez współczesnych Muzą sarmacką. Druga chronologicznie znana poetka polska - po barokowej Annie Stanisławskiej).

Była wysoko ceniona przez Ignacego Krasickiego i Hugona Kołłątaja. Dłuższy czas przebywała na dworze Elżbiety Sieniawskiej oraz u książąt Sanguszków. Po śmierci męża Kazimierza Drużbackiego w 1740 była ochmistrzynią córki Adama Sieniawskiego. W 1760 po śmierci starszej córki, Marianny, osiadła u sióstr bernardynek w Tarnowie, i tam zmarła.

Tworzyła różnorodne utwory. Jej, zdaniem wielu, arcydziełem jest Opisanie czterech części roku, pierwszy polski poemat opisowy. Potężna i muzycznie wprost zakrojona inwokacja czyni z tego utworu swoistą teodyceę, obraz natury jako stworzenia ma bowiem dowodzić istnienia Boga jako Stwórcy. Potem jednak porywa poetkę żywioł opisowy. Zgodnie z fascynacją XVIII wieku, ujawnioną też w muzyce (koncert skrzypcowy Cztery pory roku Vivaldiego, oratorium Pory roku Haydna), Drużbacka śledzi piękno natury poprzez zmienność i swoistość pór roku, czyniąc to z wirtuozerią stylu. Delikatna, rokokowa personifikacja Wiosny, malarsko ujęty obraz żniw i nagłej burzy latem, dominująca tu przejrzystość konstrukcji i klarowność wypowiedzi - czynią z Opisania jedno z najświetniejszych dzieł czasów saskich. Utwór współtworzy barokowy klasycyzm, a zapowiada też klasycystyczną poezję opisową oświecenia.

Ton opisowy ujawnia się też w niedużym poemacie Pochwała lasów. Budowana tam wizja natury dzikiej i pierwotnej, a przez to właśnie pociągającej - bliska jest klimatu sentymentalizmu. Z kolei brawurowy obrazek mitologiczny Na pysznego Narcyssa, barokowo wirtuozowski portret zakochanego bohatera - zapowiada XVIII-wieczne rokoko. Duże malowidło epickie to poemat Cefal i Prokris, o tematyce miłosnej lub fantastyczna Fabuła o książęciu Adolfie.

Drużbacka lubiła obserwacje obyczajowe i celowała w dobrotliwej tonacji satyrycznej. Taki jest wiersz Skarga kilku dam [...] dla jakiej racyi z mężami swymi żyć nie chcą, wcale nie feminstyczne studium damy modnej, pionierskie przed Krasickim.

Pisała też poematy religijne, ujęte hagiograficznie (Życie króla Dawida) lub alegorycznie (barokowy w tonacji Snopek na polu życia ludzkiego związany).

Drużbacka – żywiołowa i naturalna – to poetka pogranicza epok, zjawisko między barokiem a oświeceniem. Stałe tematy jej twórczości to: Bóg, miłość i świat wokól (godny chłonnej obserwacji). Znamienne jest bogactwo jej stylu, wielorakość estetyczna, ton barokowo bujny, klasycznie prosty, to znów rokokowo wyrafinowany. Autorka Pochwały lasów jest pierwszą wielką indywidualnością pośród kobiet współtworzących poezję polską. Dwie inne ważne poetki XVIII wieku to Konstancja Benisławska i Antonina Niemiryczowa

Elżbietę Drużbacką cenili współcześni. Jej utwory - jeszcze za życia poetki - zebrał biskup Józef Załuski w tomie Zbiór rytmów polskich (Warszawa 1752).