Celtyberowie
Celtyberowie a raczej Celtoiberowie to nazwa ludu, który zamieszkiwał centralną część Hiszpanii w okresie preromańskim. Byli wynikiem asymilacji ludów celtyckich zamieszkujących północną część Półwyspu Iberyjskiego i Iberów, osiadłych na południu i wschodzie. Posługiwali się jezykiem należącym do grupy języków celtyckich.
Na społeczeństwo Celtyberów u początków jego istnienia składali się mieszkańcy Arevaci, Belli, Titti i Lusones. Byli to przedstawiciele południowo-wschodniej kultury almeryjskiej z epoki brązu. Niedługo przed 600 r. p.n.e. na tamtejsze tereny przybyli najeźdźcy z Hallstattu, którzy po krótkiej okupacji zostali pobici przez mieszkańców Arevaci, posiadających zwierzchnictwo nad innymi plemionami celtoiberyjskimi ze swoich twierdz w Okilis (dzisiejsze Medinaceli) i Numancji.
Kultura celtyberyjska znajdowała się pod silnym wpływym Iberów z doliny Ebro. Wykorzystując ich oraz swoje technologie, tworzyli najlepsze w tamtych czasach kordy, puklerze i obustronne miecze krótkie, które zostały zapożyczone przez Rzymian. Żelazo było znane od 700 r. p.n.e., a mieszkańcy małych wsi (lub ufortyfikowanych posiadłości na północnym zachodzie - castros) zajmowali się przede wszystkim gospodarką rolną lub hodowlaną. Pomimo że mówili wspólnymi językami indoeuropejskimi (celtyckim, luzytańskim), byli podzieleni kulturowo i politycznie na dziesiątki niepodległych plemion.
Zajmowali się obróbką metali, a ich wykonane ze złota i srebra obręcze na szyje, brosze i bransolety są jednymi z najpiękniejszych i najkunsztowniejszych eksponatów z epoki.
Wojownicy celtyberyjscy uznawani byli za najprzedniejszą najemną piechotę barbarzyńską zachodniej Europy. Posiadali celtyckie umiejętności bojowe, brutalną żądzę walki, ogromną odwagę oraz iberyjską pewność siebie i zdolność organizacji.
Celtyberowie odegrali dużą rolę podczas drugiej wojny punickiej, kiedy, sprzymierzeni z Kartagińczykami, przekroczyli Alpy pod dowództwem Hannibala. Po porażce Kartaginy, Celtyberowie poddali się Rzymianom w 195 r. p.n.e. W latach 182-179 p.n.e. T. Sempronius Gracchus został wydelegowany celem pacyfikacji wielu skłóconych, odrębnych plemion celtoiberyjskich. Po wojnie z Numancją (154-133) wpływy kulturowe Rzymian znacząco się zwiększyły - w tym okresie powstała najwcześniejsza płytka Botorrita, późniejsze zostały spisane po łacinie. Wojna z Sertoriuszem, 79-72 p.n.e., była ostatnim zakrojonym na szeroką skalę przejawem oporu miast celtyberyjskich przeciwko dominacji rzymskiej.
Niektórzy naukowcy twierdzą, że Celtyberowie byli w pewnym stopniu powiązani kulturowo z Iberami Kaukaskimi (terytorium dzisiejszej wschodniej Gruzji).
W Botoritta, miejscowości pod Saragossą, odkryto datowane na II wiek p.n.e. płytki odlane z brązu. Treść wyrytych na nich celtoiberyjskich inskrypcji jest niezrozumiała, ale uważa się, że jest to jakiegoś rodzaju umowa, zawierająca wiele imion. Alfabet wykorzystany do spisania tabliczki przedstawionej na rysunku składa się z przemieszanych znaków greckich i fenickich.
